پیشاتاریخ
Prehistory
۸۰ بخش در ۱۸ اپیزود، ۲۶ دانستنی
پیشاتاریخ به دوره‌ای از تاریخ انسانها گفته میشود که پیش از آغاز نگارش و ثبت مکتوب وقایع قرار دارد و به همین دلیل اطلاعات ما درباره‌ی آن عمدتاً از طریق شواهد باستانشناسی، انسان‌شناسی و مطالعات ژنتیکی به دست می‌آید. این دوره شامل بازه‌ای بسیار طولانی است که از حدود شش میلیون سال پیش آغاز شده و تا حدود ده هزار سال پیش ادامه داشته است. در این دوران، انسانهای نخستین و گونه‌های مختلف انسان‌ریخت در نقاط مختلف جهان زندگی میکردند و به تدریج با تغییرات زیستی، فرهنگی و فناوری، مسیر تکامل انسان امروزی شکل گرفت. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های پیشاتاریخ، نبود ثبت مکتوب است؛ بنابراین پژوهشگران برای شناخت این دوره به شواهدی مانند استخوانهای آسیب‌دیده، جمجمه‌های شکسته، سرپیکان‌های فرورفته در استخوان، گورهای دسته‌جمعی و استحکامات دفاعی پناهگاه‌های انسانی تکیه میکنند. این شواهد نشان میدهد که جوامع انسانی پیشاتاریخی نیز درگیر نزاع‌ها و جنگ‌های پیچیده‌ای بوده‌اند که گاه منجر به کاهش جمعیت مردان شده است. مطالعات ژنتیکی نیز تأیید میکند که در بازه‌ای بین هفت تا نه هزار سال پیش، تنوع کروموزوم Y در برخی مناطق جنوب غرب آسیا و اروپای شرقی به شدت کاهش یافته که احتمالاً ناشی از جنگها و نزاع‌های گسترده بوده است. از منظر انسان‌شناسی، پیشاتاریخ شامل دوران پارینهسنگی است که در آن انسانهای شکارچی و گردآورنده زندگی میکردند و از فناوری‌های متنوعی برای ساخت ابزارهای سنگی بهره می‌بردند. ایران به عنوان یک پل جغرافیایی مهم در این دوران، محل عبور و زیست گونه‌های مختلف انسان بوده است. شواهد فراوانی از حضور انسان نئاندرتال در مناطق مختلف ایران، از جمله زاگرس، شمال غرب و شرق کشور به دست آمده است. همچنین انسانهای هوشمند با فناوری‌های پیشرفته‌تر از حدود چهل و دو هزار سال پیش وارد ایران شدند و در رقابت با دیگر گونه‌های انسانی، به تدریج تنها گونه باقی‌مانده بر روی زمین شدند. در این دوران، انسانها توانستند با استفاده از تفکر نمادین، هنر منقول و غیرمنقول، زبان و هویت جمعی، زندگی اجتماعی پیچیده‌تری بسازند. پیکرک‌های زنانه معروف به ونوس‌ها، که اغراق در اندام‌های زنانه دارند، نمادی از اهمیت زادآوری و هویت جمعی در این جوامع بوده‌اند. تحولات مهم دیگری که در پیشاتاریخ رخ داد، آغاز اهلیسازی جانوران و کشت گیاهان بود که به تدریج انسانها را از حالت شکارچی گردآورنده به تولیدکننده غذا تبدیل کرد. این فرآیند که از حدود دوازده هزار سال پیش در جنوب غرب آسیا آغاز شد، منجر به شکل‌گیری جوامع یکجانشین، افزایش جمعیت و پیدایش تمدن‌های اولیه شد. اهلیسازی حیواناتی مانند سگ، بز، گوسفند و گاو و کشت گیاهانی مانند گندم، جو، نخود و خرما، به همراه فناوری‌هایی مانند ساخت ظروف سفالی و آسیاب‌های سنگی، زمینه‌ساز تغییرات بنیادین در ساختار اجتماعی و اقتصادی انسانها گردید. این تغییرات همچنین باعث ظهور قبیله‌ها، طبقات اجتماعی، و نابرابری‌های جنسیتی شد که در دوران تاریخی تثبیت شدند. در کنار این تحولات، شواهدی از بروز خشونت‌های سازمان‌یافته و جنگ‌های پیچیده در جوامع پیشاتاریخی وجود دارد. با افزایش جمعیت، مالکیت زمین و منابع، و شکل‌گیری ایدئولوژی‌های پیچیده، جنگها و نزاع‌ها نیز شکل جدیدی به خود گرفتند. محوطه‌هایی با گورهای دسته‌جمعی و آثار ضربات مرگبار بر استخوان‌ها، نشاندهنده وقوع قتل‌عام‌ها و جنگ‌های سازمان‌یافته در حدود هفت تا ده هزار سال پیش هستند. این موضوع نشان میدهد که جنگ‌طلبی و نزاع‌های انسانی ریشه‌ای بسیار کهن دارند و همچنان در تاریخ انسان ادامه یافته‌اند. مطالعات ژنتیکی و باستانشناسی همچنین نشان میدهند که گونه‌های مختلف انسان‌ریخت، مانند نئاندرتال‌ها، دنیسواها و انسانهای راست‌قامت، در دوره‌های مختلف با انسان هوشمند تعامل داشته‌اند. این تعاملات شامل رقابت، تبادل ژنتیکی و در نهایت انقراض گونه‌های دیگر به نفع انسان هوشمند بوده است. به عنوان مثال، انسانهای امروزی دارای درصدی از ژن‌های نئاندرتال و دنیسوا هستند که نشاندهنده آمیزش‌های ژنتیکی در گذشته است. در مجموع، پیشاتاریخ دوره‌ای است که در آن انسانها از نخستین انسان‌ریخت‌ها تا ظهور جوامع کشاورز و دامپرور، مسیر تکامل زیستی، فرهنگی و اجتماعی خود را طی کرده‌اند. این دوره با ویژگیهایی چون شکار و گردآوری، ساخت ابزارهای سنگی، تفکر نمادین، هنر، زبان، اهلیسازی جانوران و کشت گیاهان، و شکل‌گیری جوامع پیچیده مشخص میشود. ایران به عنوان منطقه‌ای مهم در این روند، شاهد حضور گونه‌های مختلف انسانی و تحولات فرهنگی و فناوری متعددی بوده است که زمینه‌ساز شکل‌گیری تمدن‌های تاریخی در این سرزمین گردیده‌اند.
اپیزودها
۱۸ اپیزود
خداحافظ آفریقا - قسمت پانزدهم
خداحافظ آفریقاخداحافظ آفریقا. با حضور دکتر حامد وحدتین اصب، انسان دیرینشناس. تداوم آفریقا را دنبال میکنند. ما در اپیزود قبلی،...0:14این استخوانهای ساید دست انسانهای هوشمند، و مطالعات در آخر نشان داد که این یک چیزی میتواند نزدیک به انسان نئاندرتال...3:12یعنی ما کاملاً مختصات زمانی مکانی این دندان را داریم، سنشان میدانیم. ضمن اینکه با مطالعات مورفولوژیکی خیلی خاص نیام...8:47یعنی اگر شما به جغرافیای ایران دقت بکنید، ما چند جا محصورشدگی به این عرصههای طبیعی داریم. در شمالمان دریای کاسپین...11:35مرکز خواستی را روی زاگرس داشتند. زاگرس از منظر زمین‌شناسی، یک ساختار زمین‌شناسی کارستی دارد که به آن میگویند ساختار...14:23از بارهای معروفی که توی زاگرس وجود دارد و منتسب است به انسان نه اندرتال. ما میتوانیم به غارهای غمری و کنجی توی...16:47یادمان باشد که تمام این جوامع انسانی و همینطور نئاندرتال‌ها، جوامعی انسانی کوچرو، کوچک و مدام در حال حرکت بودند و خیلی...19:11ما در این لحظه که من با شما صحبت میکنم، قدیمی‌ترین مدرکی که از حضور انسان هوشمند در ایران داریم، مربوط میشود به غار...21:36اشاره کردم به اسم محوطهای که از شما بقایای انسان هوشمند را داریم، ما در اشکفت گاوی در استان فارس هم بقایای این انسان...24:00
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و چهارم
خداحافظ آفریقایعنی اجداد ما که قبلاً در دوران شکارورزگردآوری، در ارتباط تنگاتنگ و همنشینی با حیوانات نبودند و صرفاً آنها را شکار...3:11این ممکن است مقداری برای کسی که حالا خیلی ذهن تکنیکالی نداشته باشد و آشنا با این کلمات نباشد، کمی گیجکننده باشد،...6:47یادمان باشد که فرآیند کشت شدن، اهلی شدن جانوران در نقاط مختلف کرهٔ زمین و بعضاً بدون هرگونه ارتباط فیزیکی با همدیگر...15:35اما فراموش نکنیم تا قبل از ورود اروپاییها به قارهٔ آمریکا هیچکس در اروپا، آسیا و آفریقا از چیزی به نام سیبزمینی...18:47همهی اینها در یازده هزار سال پیش اهلی نشدند بلکه گندم و جو با یک اختلاف معناداری زودتر از بقیه و بقیه به تدریج. توی...21:59البته این نوع کشت دادنها، کشتهای بسیار محدود و منطقه‌ای بوده و از آنجا خیلی فراتر نرفته، به نظر می‌آید که بشر در یک...24:23اینکه این فرآیند تخمیر چطور انجام شده، آیا آماده بوده یا نه، را دقیقاً نمیدانیم، ولی اینکه توانستند از آسیاب کردن گندم...27:35در مورد جو، همینطوری که قبلاً هم به آن اشاره شد، برمیگردد به هولوش یازدههزار سال پیش و قدیمی‌ترین شواهدی که از آن...30:47جایی که امروزه مهم‌ترین معدن تولید خرما هست، یعنی ایران و عراق و کشورهای عربی حاشیههای خلیج‌فارس، خرما به آنها وارد...33:35
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و هشتم
خداحافظ آفریقااینجا جای خالی شماست. شما میتوانید معرفی کالا و خدمات خود را در پادکست فارسی منتشر کنید و خود را برای میلیونها شنونده...0:00در ما انسانها هم به طرز عجیب و غریبی همانند شامپانزههاست. یعنی میزان کشتار درونگونهای انسانها، به طور میانگین، یک...3:36این مازاد محصول باعث شد که جمعیت‌های انسانی به ناگاه بسیار بزرگ شوند. پس ما بزرگ شدن جامعهٔ انسانی را داریم و بعد پررنگ...6:48حالا از اینجا هست که بحثهای قلمرو و سرزمینی دارد خیلی پررنگتر میشود. جمعیتها دارند بزرگتر میشوند، جمعیتها...9:12یادم باشد شما از اصطلاحی به نام تقلب شامپانزه توی اپیزودهای قبلی نام بردیم و زیاد ازش استفاده کردیم. یعنی اجداد ما که...11:37من گفتم پنجهزار و پانصد سال پیش نگارش شروع شده ولی گفتم از دو سه هزار سال پیش این نام دارد که داریم؟ این دو هزار سال...14:49ما نه اجدادمان صرفاً شر بودند، نه صرفاً صلحجو، کاملاً بسته به شرایط پیرامونی و محیطی، اجداد ما متفاوت رفتار میکردند....21:12دلو از طریق دیگری حلش بکنند، بنابراین درگیری وجود داشته، همواره هم وجود داشته، اما لزوماً به معنای جنگ مستمر...24:24بنابراین شواهد سفلا، یکی از مطمئنترین شواهد خشونت و نوعی از جنگ در این سمت یعنی در ایران خودمان. ما اگر بخواهیم به...30:24
خداحافظ آفریقا - قسمت چهاردهم
خداحافظ آفریقاخداحافظ آفریقا. با حضور دکتر حامد وحدتین اثر، انسان دیرینشناس. دور میفرستم خیلی خوشحالم که با یک بخش دیگری از سلسله...0:14دستی دوم شواهد و مدارکی که ما در باستانشناسی بیشتر استفاده میکنیم، مواد فرهنگی است که این انسانها از خودشان به جای...4:48محوطههای باستانی که منتسب میشود به دورانی به نام دوران پارینهسنگی که در ایران فراوان از این محوطهها پیدا شده، بررسی...7:12اگر از من بپرسید که در از خود این نوع انسان، که حدود یک‌میلیون و نهصد هزار سال پیش از آفریقا خارج شده، اتفاقاً در همان...10:25اما ما تا این لحظه، محوطهای که با اکتشاف باستانشناسی و با کاوش باستانشناسان توانسته باشیم بهطور قاطع بگویم مربوط به...13:37باز هم برمیگردد به اینکه واقعاً خوب کار نشده، نه اینکه این انسان در ایران زندگی نمیکرده. گرچه بقایای بدنیش را...16:26یعنی ما الان بر اساس هم شبند. یعنی ما الان بر اساس هم شواهد سنگواره‌های در پیرامون ایران و هم دست‌افزارهای سنگی، هم...19:38البته این استخوان فقط نبوده، یک دندان منتسب به انسان نئاندرتال. این دو تا استخوان چون مشکوک بودند به اینکه انسانی...22:26
خداحافظ آفریقا - قسمت نوزدهم
خداحافظ آفریقااینجا جای خالی شماست. شما میتوانید معرفی کالا و خدمات خود را در پادکست فارسی منتشر کنید و خود را برای میلیونها شنونده...0:00راهکاری که انسانها اتخاذ میکنند تا از این مسئله به شدت پیچیده اقلیمی فرار بکنند، پناه بردن به همان دانششان درباره...3:35و اگر شما مثلاً به دامهایشان هم نگاه میکردیم در آن بازه زمانی 12000 سال پیش، شما چند تا بز و قوچ وحشی را میدیدید که...6:47اما مسئلهای که خیلی مهم بوده، نگهداری گیاهان برای مدت زمان طولانی بوده چون دانههای گیاهانی که اینها میکاشتند انقدر...12:22قبیله‌ها شامل دستههایی از گروههای انسانی هستند که حالا می‌توانند نسبتهای خونی خیلی دورتری با همدیگر داشته باشند. در...15:34استین معماریها را در همین بازهٔ زمانی حول و حوش ده هزار سال پیش میبینیم، نخستین خانهها مدور هستند، به مرور زمان...18:21خانوادههای خوشبخت همگی مانند هم هستند. هر خانوادهی شوربخت به شیوهی خاص خود شوربخت است. تلسطوی با گفتن این جمله قصد...21:33
خداحافظ آفریقا - قسمت سیزدهم
خداحافظ آفریقااینجا جای خالی شماست. شما میتوانید معرفی کالا و خدمات خود را در پادکست فارسی منتشر کنید و خود را برای میلیونها شنونده...0:00ونوس‌ها ویژگی جالبی که در سرتاسر قلمرو کشفشان دارند این بوده که بر روی یک سری از اندام‌های زنانه اغراق صورت گرفته...2:48پیکرک‌های تلفیقی یعنی سر شیر با بدن انسان. معروفترینشان آن شیرمرد غار اشتادل در آلمان است با قدمت نزدیک به 32000 سال...5:36برای اولین بار به انسانها اجازه میدادند که از فاصلهی دور شکار کنند، یعنی با پرتاب کردن نیزه. نه اینکه نئاندرتال‌ها...10:24سوزن‌های کوچک استخوانی و همینطور ابزار سنگی خاصی که برای دباغی پوست استفاده میشده. ممکن است از من بپرسید که این برای...17:59
خداحافظ آفریقا - اپیزود یازده
خداحافظ آفریقامیشود گفت به نوعی اولین جایی که انسان هوشمند میتوانسته با گروه دیگری از انسان که آنها نئاندرتال باشند مواجه شده...8:23زیستمحیطیشان تغذیه میکنند. اگر دو تا موجود کنام یا نیچشان با همدیگر همپوشانی داشته باشند، این دو موجود مجبورند به...11:12طبیعی است آن گروه انسان نئاندرتال، تاب اینکه در برابر آن تعداد انسان هوشمند باشد، بنابراین اندازهٔ دسته مهم‌ترین فاکتور...14:00مثال تاریخی بخواهم برایتان بزنم، خیلی از مورخین معتقدند که حملهی اعراب به ایران و در واقع از بین رفتن شاهنشاهی...17:12
خداحافظ آفریقا - قسمت هجدهم
خداحافظ آفریقامکانهایی مثل جزایر و اقیانوس آرام، صحراها و قطب، جاهایی هستند که انسانها خیلی دیرتر و با یک فاصلهی چند هزار ساله به...6:00اما اینکه بیاییم در مورد آنچه بر سر ما پس از مرگ می‌آید صحبت کنیم و به شخص مقابل بفهمانیم منظورمان چیست، این میشود...9:12ابزار و ادواتی مثل تیر و کمان، زهر، طله و تور. یک بار دیگر اگر فلشبک بزنیم به اپیزودهای گذشته و در مورد شکار یک...15:35ها هم چارهای نداشتند جز اینکه یا آنجا را ترک بکنند یا زاد و ولدشان کم بشود و در نهایت منقرض بشود. خب این تسلط بالا به...20:48
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و دوم
خداحافظ آفریقااینجا جای خالی شماست. شما میتوانید معرفی کالا و خدمات خود را در پادکست فارسی منتشر کنید و خود را برای میلیونها شنونده...0:00مثلاً ما شواهدی از جمجمه‌های سگ داریم. تأکید میکنم سگ نه گرگ چون به لحاظ ریختشناسی جمجمهٔ سگ با گرگ متفاوت است،...13:11مسئلهی دیگر این بوده که آیا این اهلیسازی در یک نقطه از جهان داد یا به طور همزمان در چندین نقطه، چند تا منطقه روی...16:23چرا این مثال را زدم؟ به این خاطر که به نظر می‌آید اجداد شکارچیگردآورندهی ما هم تقریباً همین فرآیند را طی کردند. البته...27:10
خداحافظ آفریقا - اپیزود دوازده
خداحافظ آفریقامثلثههایت خداحافظ آفریقا. با حضور دکتر حامد وحدتین عصب، انسان دیرینشناس. دوری میفرسم خیلی خوشحالم که با اپیزود...در انتهای راهروهای غارها نقاشیها قرار داشتند. در جایی که خیلی تاریک بوده، در جایی که در دید نبوده، در دسترس نبوده، ما...15:59شما در این نقاشیها انسان را نمیبینید، یعنی اثری از خود انسان وجود ندارد، بجز معدود مواردی که یا جای نگاتیو دست هست یا...18:47
خداحافظ آفریقا - قسمت بیست و یکم
خداحافظ آفریقاخداحافظ آفریقا. با حضور دکتر حامد وحدتین اثر، انسان دیرینشناس. درود به همهی شنوندگان عزیز پادکست خداپز آفریقا....0:14اما مهم‌ترین تغییری که دارد رخ میدهد، این است که انسان برای اولین بار دارد غذای خودش را خودش تولید میکند با نگهداری...3:36به نوعی تنوع غذایی اجداد ما پس از کشاورزی و دامپروری به شدت کاسته شده، گرچه سیر بودند ولی مواد مغذی متنوعی بهشان...13:36
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و سوم
خداحافظ آفریقایمکهایت خداحافظ آفریقا. با حضور دکتر حامد وحدتین عصب، انسان دیرینشناس. طور که در اپیزود قبلی که مربوط به اهلیسازی سگ...مشخصاً شاید پرسیده شود که وقتی مقایسهاش میکنیم با سگ و فوایدی که به صورت دوطرفه بین سگ و انسان جاری بود و این همنشینی...36:47غرب اروپا میروند در برخی موارد با جوامع انسانی حرکت میکنند و در برخی موارد به صورت دست به دست به عنوان یک کالا حرکت...39:35
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و ششم - اهلی سازی گاو
خداحافظ آفریقاپس از اینکه گاو آهن، حالا در واقع چون ما اینجا آهن را نداریم، خویشهای چوبی، بسته به گاو اختراع شده‌اند، آنوقتی منجر...7:12مثال دیگری که در مورد همین ارتباط تقویمهای سالیانه و گاو وجود دارد، پیوندش با کشاورزی است. ما میدانیم که جوامعی که در...10:47زنان با حفظ تخصص در فرآوری محصولات دامی همچنان نقش مهمی در اقتصاد معیشتی داشتند، اما یکسری کارها و یکسری رفتارها...25:11
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و هفتم
خداحافظ آفریقاخب، حالا برگردیم به خود اتیوپی، بخشهایی از اهمیت انسان‌هایی که توی اتیوپی زندگی میکردند، ما توی اپیزودهای اول خداوز...3:12خب یک کیس این است که اتیوپی برخلاف آن تصوری که اغلب ماها داریم که یک جای خشک سوزان بیابانی است که همه توش دارند مثلا...9:12آنچه که قابل سنجش است خود فسیل یا سنگواره نیست بلکه این لایه‌های خاکستر آتشفشانیاند که قابلیت سنجش را دارند. بنابراین...12:01
خداحافظ آفریقا - قسمت شانزدهم
خداحافظ آفریقا
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و پنجم - رازهای جمجمه چینی
خداحافظ آفریقا
خداحافظ آفریقا - قسمت بیستم
خداحافظ آفریقا
خداحافظ آفریقا - قسمت هفدهم
خداحافظ آفریقا
دانستنی‌ها
۲۶ دانستنیچگونه کشاورزی باعث پایدار شدن جنگها شده است؟
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و هشتمکافی بوده که داستان تولید شدهی این دره با داستان تولید شدهی درهی بغلی متفاوت باشد، و همین یک مرز غیردیدنی و یک مرز ایدئولوژیک را بینشان درست میکرد. وقتی چیزی را ما برای حفظ کردن داریم، که نمیتوانیم با خودمان حملش بکنیم، مثل زمین کشاورزیمان، چیزی هم برای حمله کردن دیگران فراهم کردیم. به عبارت
پخش این بخش در اپیزود24:24چگونه انقلاب شناختی باعث افزایش اندازه دستههای انسانهای هوشمند شد؟
خداحافظ آفریقا - اپیزود یازدهانقلاب شناختی در بین پنجاه تا هفتاد هزار سال پیش بود که منجر به این شد اجداد ما دستههای بزرگتری را سازماندهی کنند، شکار بهتری را انجام دهند، زاد و ولد بیشتری داشته باشند و تعدادشان بزرگتر باشد. اندازهٔ دسته برمیگردد به توانایی برقراری ارتباط. برقراری ارتباط و توانایی برقراری ارتباط برمیگردد به
پخش این بخش در اپیزود14:00چرا فاصله استرالیا با جنوب شرق آسیا در طول تاریخ تغییر کرده است؟
خداحافظ آفریقا - قسمت شانزدهمبه خاطر اینکه استرالیا بارها و بارها فاصلهاش با جنوب شرق آسیا به خاطر بالا و پایین رفتن سطح آب تغییر کرده است. الان که ما داریم در موردش صحبت میکنیم، سطح آب فعلی هست که در دوران میان یخبندان قرار گرفتهایم. بنابراین استرالیا چند صد کیلومتر از آخرین جزیره در جنوب شرق آسیا فاصله دارد. اما در زمانها
پخش این بخش در اپیزود17:35چرا پایان دریاس جوان به عنوان پایان دوران پلیستوسن و آغاز دوران هولوسن شناخته میشود؟
خداحافظ آفریقا - قسمت نوزدهمپایان دریاس جوان، پایان دوران پلیستوسن هم نامیده میشود و آغاز دورانی که هماکنون داخلش قرار داریم، دوران هولوسن. به صورت قراردادی، زمینشناسان معتقد هستند که از دو ممیزه شش میلیون سال پیش تا حوالی سیزده هزار سال پیش دوران پلیستوسن نامیده میشود. آخرین یخبندان گسترده جهان که دریاس جوان باشد، عصر پلی
پخش این بخش در اپیزود0:00چرا انسانها در دوران شکار و گردآوری تنها مالک چیزهایی بودند که میتوانستند حمل کنند؟
خداحافظ آفریقا - قسمت بیست و یکمیادمان باشد در دوران شکار و گردآوری، انسانها مالکیت داشتند، اما صرفاً مالک آن چیزهایی بودند که میتوانستند با خودشان حمل کنند. چند ابزار سنگی، چند نیزه، پوستی که احتمالاً ادوات و ابزارها را توش میگذاشتند، داشتند به شکل کولهپشتی حمل میکردند، لباس تنشان، آویزهایی که روی بدنشان بودند، و همین. تما
پخش این بخش در اپیزود26:23چگونه شمنها در جوامع شکارچیگردآورنده از گیاهان و مواد روانگردان برای درمان و مناسک استفاده میکردند؟
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و چهارماین درمانگری را هم از طریق خواندن اوراد و انجام یک سری مناسک انجام میدادند و هم از طریق تجویز یک سری از نسخههای گیاهی و دارویی. برخی از این شمنها اشراف خوبی به خواص التیامبخشی گیاهان داشتند و از همین روی میتوانستند جایگاه خودشان را در آن دسته تثبیت کنند. این گیاهان فقط شامل گیاهانی که التیامبخ
پخش این بخش در اپیزود12:47چرا انسانها زودتر از ورود به اروپا، وارد استرالیا شدند؟
خداحافظ آفریقا - قسمت شانزدهماگر در امتداد خطوط ساحلی بیاییم و حرکت کنیم از آفریقا به سمت هند و از هند به سمت جنوب شرق آسیا بریم، متوجه میشویم که حرکت کردن در امتداد ساحل میتواند ما را خیلی خیلی سریعتر از آن چیزی که فکر میکردیم، به جنوب شرق آسیا به نهاییترین نقاط این قسمت و بعد نهایتاً به استرالیا برساند.
پخش این بخش در اپیزود14:24چرا ایران نقش مهمی در دوران پارینهسنگی و حضور انسانهای اولیه داشته است؟
خداحافظ آفریقا - قسمت چهاردهمایران یک پل عبور بوده، نهتنها در ادوار دوران تاریخی که میدانیم راه ابریشم ازش عبور میکرده، نهتنها همین الان که ما داریم با شما صحبت میکنیم در بیست بیست و سه هزار و چهارصد و دو، فراوان میشنویم از راههای تجارتی که قرار است که از ایران عبور بکند یا از اطراف ایران دارد عبور میکند، این نقش جغرافی
پخش این بخش در اپیزود7:12چه تفاوتی میان اهلیسازی و رام کردن جانوران وجود دارد؟
خداحافظ آفریقا - قسمت نوزدهماهلیسازی یعنی تولید مثل و بقای آن موجود به انسان وابسته باشد. یعنی اگر آن موجود انسان بالاسرش نباشد، دیگر نتواند درست تولید مثل و بقا بکند. اهلیسازی با رام کردن تفاوت خیلی مهمی دارد. بسیاری از جانورانی هستند که در کنار ما زندگی میکنند، به ما اجازه میدهند که به آنها نزدیک شویم، اما اهلی نیستند،
پخش این بخش در اپیزود18:21چرا کشت گیاهان نقش کلیدی در گذار انسان از شکارچی گردآورنده به جوامع پیچیده داشته است؟
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و چهارماگر گیاهان کشت نمیشدند و این کربوهیدرات فراوان را برای ما به وجود نمیآوردند، هیچوقت انسان از حالت شکارچی گردآورنده و در دستههای کوچک به شهرنشینی و جوامع پیچیده نمیرسید. برای اینکه انسان در دستههای بزرگ بتواند کنار هم زندگی کند، حتماً باید منبع غذایی بسیار بزرگ و قابل اعتباری داشته باشد، و شکار
پخش این بخش در اپیزود15:35چرا دامها در جوامع روستایی و عشایری ایران بیشتر به عنوان دارایی نگهداری میشوند تا منبع خوراک؟
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و سومکسانی که این تجربه را داشتند که با عشایر زندگی کنند، کوچ کنند یا در کنار روستاییان باشند، که معیشتشان بر دامپروری استوار است، میبینند که اینها هر شب کباب نمیخورند، بلکه در مراسم عزا و عروسی این کار را انجام میدهند، و اتفاقاً رژیم غذاییشان بیشتر بر لبنیات و نان و برنج و چیزهای دیگری استوار است
پخش این بخش در اپیزود39:35چرا میزان ژن نئاندرتال در انسانهای هوشمند امروزی کمتر از اجداد مستقیم آنها است؟
خداحافظ آفریقا - اپیزود دوازدهفکر میکنم قبلاً در موردش صحبت کردیم ولی به عنوان یادآوری میگویم، دیگر نئاندرتالی نبوده که انسانهای هوشمند با او زاد و ولد بکنند. انسانهای هوشمندی که مقداری ژن نئاندرتال داشتند، با انسانهای هوشمند دیگر زاد و ولد کردند. و همینطور به تدریج میزان نئاندرتال ژنمان کمتر و کمتر شد.
پخش این بخش در اپیزود2:48چرا انسانها در دوران پارینهسنگی ظروف سفالی نمیساختند؟
خداحافظ آفریقا - قسمت نوزدهماما اینکه چرا قبلاً ظروف درست نمیکردند، پاسخش خیلی ساده است، احتیاجی نداشتند. برای جوامعی که مدام باید در حال تحرک باشند و از جایی به جای دیگر بروند، حمل کردن ظروف بزرگ بدون اینکه حیوان باربری هم داشته باشند، کار عاقلانه و در دسترسی نبوده. بنابراین زمانی به این تکنولوژی، به این ایده برمیگردند که ن
پخش این بخش در اپیزود12:22چگونه رژیم غذایی شکارورزان گردآورنده عصر پارینهسنگی با کشاورزان دامپرور متفاوت بوده است؟
خداحافظ آفریقا - قسمت بیست و یکمیک شکارورز گردآورنده صبح خودش را احتمالا با خوردن مقداری از صدفها، چند نوع ماهی، قارچ، نوعی از گیاهان شروع میکرده، احتمالا در مسیر شکاری که میرفته، دانهها و مغزهای خوراکی را جمعآوری میکرده، میوههای وحشی را میخورده، چه بساکه از حشراتی که پروتئین بالایی داشتند استفاده میکرده، از گوشت و پروتئی
پخش این بخش در اپیزود13:36چگونه فرآیند تخمیر نان در دوران باستان انجام میشده است؟
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و چهارماینکه این فرآیند تخمیر چطور انجام شده، آیا آماده بوده یا نه، را دقیقاً نمیدانیم، ولی اینکه توانستند از آسیاب کردن گندم و جو، ترکیبش با آب و گذاشتنش در یک ظرفی، یک خمیر تولید بکنند، و این خمیر دچار فرآیند تخمیر بشود، و بعد پخته شده و تبدیل شده به چیزی که ما امروزه به آن میگوییم نان، بسیار بسیار مهم
پخش این بخش در اپیزود27:35چگونه اجداد بشر قبل از شروع کشت گیاهان، گیاهان را مدیریت میکردند؟
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و چهارمشواهد باستانشناسی نشان میدهد که حداقل به مدت ده هزار سال قبلش مشغول مدیریت گیاه بودهایم. یعنی چیزی نزدیک به دیم، ولی باز هم نه دقیقاً دیم چون در کشت دیم هم انسان گیاه را میکارد، ولی در کنارش نمیایستد و آبیاریاش نمیکند. ما یک درجه قبل از دیم را هم برای ده هزار سال تجربه کردهایم و آن این بوده
پخش این بخش در اپیزود9:35دامپروری در ایران چه ویژگیهایی دارد؟
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و سومدامپروری در ایران به عنوان یک دارایی محسوب میشدند نه به عنوان خوراک. همین اتفاق را، همین الان هم در نزد روستانشینان و اشایری که توی ایران زندگی میکنند میتوانیم ببینیم. کسانی که این تجربه را داشتند که با اشایر زندگی بکنند، کوچ بکنند یا در کنار روستاییان باشند، که معیشتشون بر دامپروری استواره می
چرا نخستین کشاورزان با مشکلات فقر غذایی مواجه بودند؟
خداحافظ آفریقا - قسمت بیست و یکممشکل اساسی غذای این کشاورزان اولیه یکنواختی آن بوده است. یعنی شکم را پر میکرده اما به میزان کافی کالری مورد نیاز را نمیرسانده و مشخصاً سرشار از ویتامینهای متنوع نبوده است. شواهدی که این مسئله را تأیید میکند، شواهدی است که ما از استخوانهای نخستین کشاورزان و دامپروران داریم که کاملاً روی استخوان
پخش این بخش در اپیزود16:48انقلاب شناختی که در انسان رخ داده است، چه زمانی اتفاق افتاده و چه تغییراتی در مغز انسان ایجاد کرده است؟
خداحافظ آفریقا - قسمت بیستمآن چیزی که ما به آن میگوییم انقلاب شناختی، وحدت نظر روی عددش، وجود ندارد بین پنجاه هزار سال تا هفتاد هزار سال پیش، اتفاقی توی مادهی مغزی ما رخ میدهد، از جنس احتمالا برقراری اکثری سیناپسهای جدید بین نواحی مختلف مغزی، و این موجودی که با این اتصال جدید نواحی مغزی متولد شده، مثل یک کامپیوتری بوده که
پخش این بخش در اپیزود33:37چگونه میتوان به ارتباط زبان و دگرگشت در انسانهای هوشمند پی برد؟
خداحافظ آفریقا - قسمت سیزدهمتمایز زبانها به نظر میرسد از بازهی زمانی بیست تا سی هزار سال پیش در نقاط مختلف دنیا آغاز شده و این نشاندهنده دگرگشت زبان در انسانهای هوشمند است.
پخش این بخش در اپیزود1:41چگونه تیم کاوش باستانشناسی برای کشف اسکلت انسان نالدی در جنوب آفریقا انتخاب شد؟
خداحافظ آفریقا - اپیزود شماره نهلی برگر وقتی می‌خواسته برای تیم کاوش باستان‌شناسی‌اش آگهی بدهد، عنوان میکند که فقط خانم‌هایی با سایز بدنی خاص و قامت خاصی می‌توانند در این تیم باشند که بتوانند از آن حفره خیلی باریک رد شوند و بروند آنجا کار کاوش را انجام دهند و نهایتاً این قطعات را بیرون بیاورند.
پخش این بخش در اپیزود18:46چرا مغز انسانهای هوشمند نسبت به نئاندرتال‌ها کوچک‌تر شده است؟
خداحافظ آفریقا - اپیزود دوازدهمغز انسانهای هوشمند کمی کوچک‌تر شده نسبت به نئاندرتال‌ها و انسان‌هایی که قبل از آن زندگی میکردند. قسمت پشت سر گرد شده، جایی که در نئاندرتال‌ها کشیده و بی‌زیبایی بوده است.
پخش این بخش در اپیزود10:47چرا اسب آبی هرگز اهلی نشد؟
خداحافظ آفریقا - قسمت نوزدهماسب آبی هم به شدت حیوان مهاجمی است. بالاترین میزان مرگ و میر در غارهای آفریقا سالانه به خاطر حملات اسب آبی است نه شیر یا کفتار یا حیوانات وحشی دیگر.
پخش این بخش در اپیزود24:46چگونه مشاغل درون و بیرون خانه تفکیک شدند؟
خداحافظ آفریقا - قسمت بیست و یکماین آغاز خانه‌نشین شدن زن هست و به نوعی آغاز تفکیک مشاغلی که بعداً تبدیل میشوند به مشاغل زنانه و مشاغل مردانه
پخش این بخش در اپیزود32:47نندرتال‌ها چگونه با تغییرات اقلیمی سازگار بودند؟
خداحافظ آفریقا - قسمت پانزدهمجوامعی انسانی کوچرو، کوچک و مدام در حال حرکت بودند و خیلی در یک منطقه جغرافیای خاصی قرار نمی‌گرفتند.
پخش این بخش در اپیزود17:59مثالی از یافته‌های باستانی که نشاندهنده داد و ستد است چیست؟
خداحافظ آفریقا - قسمت سیزدهمیک مثال از یافته‌های باستانی، وجود صدف آب شیرین در غار یافته لورستان است که نشاندهنده داد و ستد است.
پخش این بخش در اپیزود6:28
زیرموضوع‌ها
۸ زیرموضوعانسانهای نئاندرتال گونه‌ای از انسانهای منقرض‌شده‌اند که در گذشته‌های دور در نقاط مختلف جهان زندگی میکردند و ویژگی‌های خاصی داشتند که آنها را از انسانهای هوشمند متمایز میکرد. این انسانها در رقابت با انسان هوشمند قرار داشتند و در نهایت به دلایل مختلفی از جمله تغییرات اقلیمی، کاهش زاد و ولد و مسائل ژنتیکی، به تدریج منقرض شدند. انسان هوشمند با توانایی‌های پیشرفته‌تر در برقراری ارتباط، شکار و تولید مثل، توانست جایگزین نئاندرتال‌ها شود و تنها گونه باقی‌مانده روی زمین باشد. همچنین شواهد ژنتیکی نشان میدهد که انسانهای امروزی میزانی از ژن‌های نئاندرتال‌ها را در خود دارند که نشاندهنده تداخلات ژنتیکی بین این گونه‌ها بوده است. بررسی‌های جدید درباره ویژگی‌های جمجمه‌ها و کشفیات انسانهای منقرض‌شده مانند انسان لنگی نیز به درک بهتر رابطه تکاملی نئاندرتال‌ها با انسان هوشمند کمک کرده است.
جنوب غرب آسیا یکی از مناطق مهم در مطالعه پیشاتاریخ است که تحولات اساسی در آن رخ داده است. در این منطقه، حدود ده هزار سال پیش، فرآیند اهلیسازی جانوران و کشت گیاهان به تکامل رسید و انسان برای نخستین بار به تولیدکننده غذا تبدیل شد. این تحول باعث کاهش نیاز به جابه‌جایی مداوم و افزایش مازاد محصول کشاورزی شد که به رشد سریع جمعیت‌های انسانی انجامید. همچنین شواهد باستانشناسی و انسان‌شناسی مانند استخوانهای آسیب‌دیده، جمجمه‌های شکسته و استحکامات دفاعی بلند، نشاندهنده وجود خشونت و جنگ در این جوامع است. یافته‌های ژنتیکی نیز کاهش تنوع کروموزوم Y در مردان این منطقه را در بازه‌ای بین هفت تا نه هزار سال پیش تأیید میکند که احتمالاً ناشی از نزاع‌های پیچیده و جنگ‌های گسترده بوده است. این داده‌ها به درک بهتر شرایط اجتماعی و زیستی انسانهای پیشاتاریخی در جنوب غرب آسیا کمک میکنند.
زاگرس یکی از مناطق مهم در مطالعه دوران پارینهسنگی در ایران است که شواهد فراوانی از حضور انسانهای نئاندرتال در آن یافت شده است. غارهای متعددی مانند غار غمری، کنجی، کلدر در خرم‌آباد، دوشکفت در کرمانشاه و بوف در استان فارس، محل کشف دست‌افزارهای سنگی و سنگواره‌های انسان نئاندرتال بوده‌اند. این منطقه به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، پل عبوری برای جمعیت‌های انسانی در دوره‌های پیشاتاریخ بوده و نشان میدهد که انسانهای نئاندرتال در سراسر ایران، از زاگرس تا شمال خلیج‌فارس و خوزستان، زندگی میکردند. اقلیم متغیر این منطقه باعث شده بود که نئاندرتال‌ها با توجه به شرایط زیست‌محیطی، محل زندگی خود را تغییر دهند و به صورت جوامع کوچرو در این گستره جغرافیایی پراکنده باشند. این یافته‌ها اهمیت زاگرس را در شناخت تاریخچه حضور انسانهای اولیه در فلات ایران برجسته می‌سازد.
دکتر حامد وحدتین، انسان‌دیرین‌شناس، در مجموعه پادکست «خداحافظ آفریقا» به بررسی جنبه‌های مختلف پیشاتاریخ می‌پردازد. در این برنامه‌ها، او به موضوعاتی چون انسان هوشمند، انقلاب شناختی، هنرهای نمادین، و شکل‌گیری هویت جمعی انسانها اشاره میکند. همچنین به بررسی پیکرکاهای ساخته‌شده از مواد مختلف و نقش آنها در فرهنگ‌های پیشاتاریخی می‌پردازد، به‌ویژه پیکرکای انسانی مؤنث معروف به ونوس‌ها که ویژگی‌های برجسته‌ای در اندام‌های زنانه دارند. در بخش‌های دیگر، دکتر وحدتین به فرآیند اهلیسازی جانوران و کشت گیاهان و تأثیرات آن بر رژیم غذایی و ساختار اجتماعی انسانها می‌پردازد. او مفهوم دامستیکیشن را توضیح میدهد و نقش حیوانات اهلی مانند سگ‌ها را در زندگی انسانهای اولیه برجسته میکند. این مباحث، تصویری جامع از تحولات مهم پیشاتاریخ ارائه میدهد.
در بخش مربوط به آفریقا در موضوع پیشاتاریخ، به بررسی نقش این قاره در روند اهلیسازی حیوانات و گیاهان پرداخته میشود. اهلیسازی در نقاط مختلف جهان به صورت مستقل آغاز شده و آفریقا به عنوان یکی از این مناطق، با چالش‌هایی در اهلیسازی برخی حیوانات مانند گورخر مواجه بوده است. این محدودیت‌ها به دلیل ویژگی‌های فیزیولوژیکی حیوانات بوده و نه به توانایی ذهنی یا مغزی انسانهای آفریقایی مرتبط است. همچنین، در این بخش به مهاجرت انسانهای اولیه از آفریقا و مسیر عبور آنها از فلات ایران اشاره شده است. انسان راست‌قامت و انسانهای بعدی مانند هایدلبرگ‌ها که شکارچیان ماهری بودند، نقش مهمی در تاریخچه انسان در این منطقه دارند، هرچند شواهد فیزیکی از حضور آنها در ایران هنوز محدود است. این مطالب نشاندهنده اهمیت آفریقا در فهم پیشاتاریخ و تکامل انسان است.
اهلیسازی یکی از موضوعات مهم در مطالعه پیشاتاریخ است که به بررسی چگونگی تبدیل حیوانات وحشی به همراهان انسان می‌پردازد. شواهد باستانشناسی و ژنتیکی نشان میدهد که اهلیسازی سگ‌ها از گرگ‌های خاکستری پلیستیوسن آغاز شده و قدمتی بسیار طولانی دارد. نمونه‌های جمجمه سگ‌های اهلی‌شده در مناطقی مانند بلژیک، اوکراین و سیبری با قدمتی حدود سی‌هزار سال پیش یافت شده‌اند که نشاندهنده آغاز این فرایند پیش از بازه زمانی دوازده هزار سال پیش است که پیش‌تر تصور می‌شد. مطالعات ژنتیکی نیز نشان میدهد که نخستین سگ‌ها احتمالاً در شرق آسیا شکل گرفته‌اند و این فرایند ممکن است در چندین نقطه از جهان به طور همزمان رخ داده باشد. اهلیسازی سگ‌ها ارتباط نزدیکی با تغییرات زیستی و انقراض جانوران بزرگ در پایان دوره پلیستوسن داشته و همکاری انسان و گرگ‌ها در این دوره به بقای هر دو گونه کمک کرده است. این موضوع پیچیدگی‌ها و اختلاف‌نظرهای علمی فراوانی را به همراه داشته است که در ادامه بررسی خواهد شد.
جوامع شکارچیگردآورنده در دوران پارینهسنگی جدید، انسان‌هایی بودند که به طور مداوم در حال حرکت، شکار و جمعآوری غذا بودند و رژیم غذاییشان فاقد کربوهیدرات‌های فراوان بود. این جوامع با ساخت ابزارهای خاص مانند سوزن‌های استخوانی و ابزارهای دباغی پوست، پوشش بدنی مناسبی داشتند و توانستند در شرایط سخت دوران یخبندان به زندگی ادامه دهند. آنها در مناطقی مانند اروپا و خاورمیانه، از حیواناتی مانند گوزن شمالی بهره‌برداری گسترده‌ای داشتند و حتی به تکنولوژی‌هایی مانند نمک‌سود کردن و دودی کردن غذا دست یافته بودند. همچنین، این جوامع توانستند برای مدت طولانی در مکان‌هایی ثابت مانند دهکده‌های ماهی‌گیری ساکن شوند. آثار فرهنگی مانند پیکرک‌های ونوس که بر ویژگی‌های زادآوری تأکید دارند و مجسمه‌های تلفیقی مانند شیرمرد غار اشتادل، نشاندهنده توانایی‌های هنری و فکری این انسان‌هاست.
اتیوپی برخلاف تصور رایج از یک سرزمین خشک و بیابانی، دارای اقلیم متنوع و مناسبی است؛ شهر آدیس‌آبابا با آب و هوای ملایم و بارندگی فراوان، و بخش‌های غربی و جنوب غربی آن پوشیده از جنگل‌های مرطوب است. مطالعات زمین‌شناسی نشان میدهد که این منطقه پیش‌تر پر از دریاچه بوده و محیطی ایده‌آل برای شکل‌گیری سنگواره‌ها فراهم کرده است. پدیده زمین‌شناسی ریفت ولی که از اتیوپی آغاز میشود، باعث ایجاد شکاف‌ها و دره‌های وسیع شده و امکان مشاهده لایه‌های زمین‌شناسی زیرین را برای دانشمندان فراهم آورده است. همچنین فعالیت‌های آتشفشانی متعدد، لایه‌های خاکستر آتشفشانی را در این منطقه پراکنده کرده که قابلیت سنجش دقیق سن فسیل‌ها را دارد. اتیوپی محل کشف برخی از قدیمی‌ترین شواهد انسان‌ریختی است؛ از جمله فسیل‌های آردی پیتکوس رامیدوس و کتابا که حدود چهار میلیون سال پیش زندگی میکردند و همچنین آسترالوپیتکوس آفرانسیس مشهور به «لوسی»، که به عنوان «مادر همه بشریت» شناخته میشود.
موضوعات مرتبط
همچنین: وب، تاریخ معاصر ایران، تاریخ اروپا، تاریخ ایران، تاریخ جهان، دین و معنویت، اقتصاد، ادبیات فارسی
کلیدواژه‌ها
نئاندرتال‌ها، اندونزی، حامد وحدت، انسان هوشمند، آفریقا، زاگرس، دو نین میلیون سال پیش، انسان راست‌قامت، انسان هایدلبرگ، جنوب غرب آسیا، آسیای مرکزی، اهلیسازی، شرق آسیا، نوسنگی، خشونت، کشاورزی، جوامع شکارچیگردآورنده، یک‌میلیون و هشتصد هزار سال پیش، کشت گیاهان